Panahon ng Pag-aalaga at Karapatang Dumalaw
Ang panahong ginugugol ng mga bata kasama ang mga nasa hustong gulang sa kanilang buhay.
Para sa mga hindi kasal, ginagamit ng Batas sa Pamilya (Family Law Act) ang “panahon ng pag-aalaga” (parenting time) para sa mga tagapag-alaga at ang “pakikipag-ugnayan” (contact) para sa mga hindi tagapag-alaga. Para sa mga kasal, hindi na ginagamit ng Batas sa Diborsiyo (Divorce Act) ang “kustodiya” (custody) at “karapatang dumalaw” (access): mula Marso 1, 2021, tumutukoy ito sa “panahon ng pag-aalaga” at “responsabilidad sa pagpapasya” (decision-making responsibility) sa ilalim ng utos sa pag-aalaga, at sa “pakikipag-ugnayan” sa ilalim ng utos sa pakikipag-ugnayan.
Panahon ng pag-aalaga at pakikipag-ugnayan
Para sa mga hindi kasal, ginagamit ng mga seksiyon 42 at 59 ng Batas sa Pamilya (Family Law Act) ang “panahon ng pag-aalaga” (parenting time) para sa mga tagapag-alaga (guardian) at “pakikipag-ugnayan” (contact) para sa mga hindi tagapag-alaga. Ang panahon ng pag-aalaga ay ang panahong kasama ng bata ang isang tagapag-alaga; sa panahong iyon, maaaring gampanan ng tagapag-alaga ang responsabilidad sa araw-araw na pagpapasya. Ang pakikipag-ugnayan ay ang panahong kasama ng bata ang isang hindi tagapag-alaga; walang ibinibigay na responsabilidad sa araw-araw na pagpapasya sa hindi tagapag-alaga. Para sa mga kasal, gumagamit na rin ang Batas sa Diborsiyo (Divorce Act) ng mga katulad na salita. Sa ilalim ng seksiyon 16.1, maaaring gumawa ang korte ng “utos sa pag-aalaga” (parenting order) na naghahati ng “panahon ng pag-aalaga”, ibig sabihin ang panahong nasa pangangalaga ng isang tao ang bata, at ng “responsabilidad sa pagpapasya” (decision-making responsibility) sa mahahalagang desisyon tungkol sa kapakanan ng bata, kasama ang kalusugan, edukasyon, kultura, wika, relihiyon at espirituwalidad, at mahahalagang gawaing extracurricular (seksiyon 2). Maliban kung iba ang iutos ng korte, ang taong may panahon ng pag-aalaga ang gumagawa ng araw-araw na desisyon sa panahong iyon (seksiyon 16.2). Ang taong hindi asawa, gaya ng lolo o lola, ay maaaring mag-aplay nang may pahintulot ng korte para sa isang “utos sa pakikipag-ugnayan” (contact order) sa ilalim ng seksiyon 16.5.
Karapatang dumalaw (access): ang lumang salita
Hanggang Marso 1, 2021, tumutukoy ang seksiyon 16 ng Divorce Act sa “kustodiya” (custody) at “karapatang dumalaw” (access). Napalitan na ang mga salitang iyon, ngunit marami pa rin ang gumagamit nito, at ginagamit pa rin ito ng mga utos ng korte na ginawa bago ang pagbabago. Maliban kung iba ang iutos ng korte, ang asawang may karapatang dumalaw sa ilalim ng isa sa mga utos na iyon ng Divorce Act ay itinuturing na ngayong may panahon ng pag-aalaga (seksiyon 35.4), at ang taong hindi asawa na may karapatang dumalaw ay itinuturing na may pakikipag-ugnayan sa ilalim ng utos sa pakikipag-ugnayan (seksiyon 35.5).
Paano nagpapasya ang mga korte
Iisa lamang ang pamantayan: ang pinakamabuting kapakanan ng bata (best interests of the child). Sa ilalim ng seksiyon 37 ng Family Law Act, ang pinakamabuting kapakanan lamang ng bata ang dapat isaalang-alang ng mga magulang at ng mga korte, at ang isang kaayusan ay hindi para sa pinakamabuting kapakanan ng bata maliban kung pinoprotektahan nito, sa pinakamalawak na posibleng saklaw, ang pisikal, sikolohikal at emosyonal na kaligtasan, seguridad at kapakanan ng bata. Idinagdag ng seksiyon 40 na walang partikular na kaayusan na ipinapalagay na pinakamabuti, kasama ang pantay na panahon ng pag-aalaga. Sa ilalim ng Divorce Act, ang pinakamabuting kapakanan lamang ng bata ang isinasaalang-alang din ng korte (seksiyon 16(1)), at pangunahing isinasaalang-alang ang pisikal, emosyonal at sikolohikal na kaligtasan, seguridad at kapakanan ng bata (seksiyon 16(2)). Dati, nagsisimula ang mga korte sa isang prinsipyong tinatawag na “maximum contact” (pinakamaraming pakikipag-ugnayan), mula sa dating seksiyon 16(10) ng Divorce Act. Pinalitan ang probisyong iyon noong Marso 1, 2021: sinasabi na ngayon ng seksiyon 16(6) na dapat magkaroon ang bata ng kasindami ng panahon sa bawat asawa hangga't naaayon sa pinakamabuting kapakanan ng bata. Mahalaga ang panahon kasama ang bawat magulang, ngunit ang sukatan ay ang pinakamabuting kapakanan ng bata, hindi isang takdang hati ng panahon.
Sa praktika
Kung ano ang pinakamabuti ay depende sa bata. Ang napakaliliit na bata ay hindi kayang hatiin ang kanilang panahon sa pagitan ng mga magulang at kailangang gumugol ng mas malaking panahon kasama ang kanilang pangunahing tagapag-alaga hanggang sa mga dalawang taong gulang. Ang mga batang nag-aaral na ay karaniwang nangangailangan ng tuloy-tuloy na tirahan, at maaaring, halimbawa, dumalaw tuwing ikalawang Sabado't Linggo at isang gabi bawat linggo sa karaniwang araw. May mga relasyong may kasaysayan ng karahasan o pag-abuso sa droga o alak, at maaari itong humantong sa paglilimita ng panahon ng pag-aalaga o pakikipag-ugnayan sa araw lamang, sa mga pampublikong lugar, sa pagbabantay ng isang kaibigan o kapamilya bilang ikatlong partido, o maging sa pagbabantay ng isang propesyonal na ahensiya. Pagkatapos ng mga labindalawang taong gulang, habang lumalaki ang bata, nagiging mas mahalaga ang sarili niyang pananaw.