ਸਪੁਰਦਗੀ (Custody) ਅਤੇ ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ
ਮਾਪਿਆਂ ਵਾਲੀਆਂ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ, ਅਤੇ ਕਿਹੜੇ ਫ਼ੈਸਲੇ ਕੌਣ ਲਵੇਗਾ।
ਪਰਿਵਾਰਕ ਕਾਨੂੰਨ ਐਕਟ (Family Law Act) ਅਧੀਨ ਧਿਆਨ ਹੁਣ ਮਾਪਿਆਂ ਦੇ ਹੱਕਾਂ ਉੱਤੇ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਮਾਪਿਆਂ ਵਾਲੀਆਂ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ (parental responsibilities) ਉੱਤੇ ਹੈ — ਭਾਵ ਸਰਪ੍ਰਸਤ ਬੱਚੇ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਕਿਵੇਂ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹੜੇ ਫ਼ੈਸਲੇ ਲੈਣੇ ਪੈਂਦੇ ਹਨ।
ਮਾਪਿਆਂ ਵਾਲੀਆਂ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ
ਪਰਿਵਾਰਕ ਕਾਨੂੰਨ ਐਕਟ (Family Law Act) ਵਿੱਚ “ਸਪੁਰਦਗੀ” (custody) ਸ਼ਬਦ ਨਹੀਂ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਇਹ ਮਾਪਿਆਂ ਦੇ ਹੱਕਾਂ ਉੱਤੇ ਧਿਆਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਥਾਂ ਧਿਆਨ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਵੱਲ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਧਾਰਾ 41 ਸਰਪ੍ਰਸਤਾਂ (guardian) ਦੀਆਂ “ਮਾਪਿਆਂ ਵਾਲੀਆਂ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ” (parental responsibilities) ਦੱਸਦੀ ਹੈ: ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਫ਼ੈਸਲੇ ਲੈਣਾ ਅਤੇ ਬੱਚੇ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਕਰਨਾ; ਇਹ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕਰਨਾ ਕਿ ਬੱਚਾ ਕਿੱਥੇ ਰਹੇਗਾ; ਇਹ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕਰਨਾ ਕਿ ਬੱਚਾ ਕਿਸ ਨਾਲ ਰਹੇਗਾ ਅਤੇ ਕਿਸ ਨਾਲ ਮੇਲ-ਜੋਲ ਰੱਖੇਗਾ; ਪੜ੍ਹਾਈ ਅਤੇ ਪਾਠਕ੍ਰਮ ਤੋਂ ਬਾਹਰਲੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਬਾਰੇ ਫ਼ੈਸਲੇ; ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ, ਭਾਸ਼ਾਈ, ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਪਾਲਣ-ਪੋਸ਼ਣ ਬਾਰੇ ਫ਼ੈਸਲੇ, ਆਦਿਵਾਸੀ (Aboriginal) ਪਛਾਣ ਸਮੇਤ; ਡਾਕਟਰੀ ਅਤੇ ਦੰਦਾਂ ਦੇ ਇਲਾਜ ਲਈ ਸਹਿਮਤੀ (ਨਾਬਾਲਗ਼ ਐਕਟ (Infants Act) ਦੀ ਧਾਰਾ 17 ਦੇ ਅਧੀਨ); ਪਾਸਪੋਰਟ, ਲਾਇਸੈਂਸ, ਪਰਮਿਟ ਅਤੇ ਲਾਭਾਂ ਲਈ ਅਰਜ਼ੀ ਦੇਣਾ; ਹੋਰ ਸਹਿਮਤੀਆਂ ਦੇਣਾ, ਇਨਕਾਰ ਕਰਨਾ ਜਾਂ ਵਾਪਸ ਲੈਣਾ; ਨੋਟਿਸ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਜਵਾਬ ਦੇਣਾ; ਤੀਜੀਆਂ ਧਿਰਾਂ ਤੋਂ ਰਿਕਾਰਡ ਮੰਗਣਾ; ਬੱਚੇ ਵੱਲੋਂ ਕਾਨੂੰਨੀ ਕਾਰਵਾਈ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨਾ, ਉਸ ਦਾ ਬਚਾਅ ਕਰਨਾ ਜਾਂ ਉਸ ਦਾ ਨਿਪਟਾਰਾ ਕਰਨਾ; ਅਤੇ ਬੱਚੇ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਨੂੰ ਪਾਲਣ ਲਈ ਵਾਜਬ ਤੌਰ ’ਤੇ ਜ਼ਰੂਰੀ ਕੋਈ ਵੀ ਹੋਰ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ।
ਮਾਪਿਆਂ ਵਾਲੀਆਂ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਕਿਸ ਕੋਲ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ
ਧਾਰਾ 40 ਅਨੁਸਾਰ ਸਿਰਫ਼ ਸਰਪ੍ਰਸਤਾਂ ਕੋਲ ਹੀ ਮਾਪਿਆਂ ਵਾਲੀਆਂ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਆਮ ਤੌਰ ’ਤੇ ਹਰ ਸਰਪ੍ਰਸਤ ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਂਝੀਦਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਦਾਲਤੀ ਹੁਕਮ ਜਾਂ ਸਮਝੌਤੇ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਰਪ੍ਰਸਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਜਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਮਾਪਿਆਂ ਵਾਲੀਆਂ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਇਕੱਲੇ ਇੱਕ ਸਰਪ੍ਰਸਤ ਨੂੰ ਦੇ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਧਾਰਾ 43 ਅਨੁਸਾਰ ਮਾਪਿਆਂ ਵਾਲੀਆਂ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਬੱਚੇ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹਿੱਤ (best interests of the child) ਵਿੱਚ ਨਿਭਾਈਆਂ ਜਾਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ। ਜੇ ਕੋਈ ਸਰਪ੍ਰਸਤ ਆਰਜ਼ੀ ਤੌਰ ’ਤੇ ਕੋਈ ਵੀ ਮਾਪਿਆਂ ਵਾਲੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਨਿਭਾਉਣ ਤੋਂ ਅਸਮਰੱਥ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਲਿਖਤੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਇਹ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਨਿਭਾਉਣ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਦੇ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ (guardianship)
ਧਾਰਾ 39 ਅਨੁਸਾਰ ਜਿਹੜੇ ਮਾਪੇ ਬੱਚੇ ਨਾਲ ਇਕੱਠੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹਰ ਇੱਕ ਸਰਪ੍ਰਸਤ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਮਾਪਾ ਕਦੇ ਵੀ ਆਪਣੇ ਬੱਚੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ, ਉਹ ਬੱਚੇ ਦਾ ਸਰਪ੍ਰਸਤ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਤੱਕ: (1) ਉਸ ਮਾਪੇ ਨੇ ਸਹਾਇਕ ਪ੍ਰਜਣਨ (assisted reproduction) ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਧਿਰਾਂ ਨਾਲ ਕੋਈ ਸਮਝੌਤਾ ਨਾ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇ; (2) ਬੱਚੇ ਦੇ ਸਾਰੇ ਸਰਪ੍ਰਸਤਾਂ ਨਾਲ ਇਹ ਸਮਝੌਤਾ ਨਾ ਹੋਵੇ ਕਿ ਉਹ ਮਾਪਾ ਵੀ ਸਰਪ੍ਰਸਤ ਹੈ (ਅਤੇ, ਜੇ ਬੱਚਾ 12 ਸਾਲ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਬੱਚੇ ਦੀ ਸਹਿਮਤੀ ਨਾਲ); ਜਾਂ (3) ਉਹ ਮਾਪਾ ਨਿਯਮਿਤ ਤੌਰ ’ਤੇ ਬੱਚੇ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਨਾ ਕਰਦਾ ਹੋਵੇ। ਧਾਰਾ 39(4) ਅਨੁਸਾਰ, ਮਤਰੇਏ ਮਾਪੇ ਸਿਰਫ਼ ਕਿਸੇ ਸਰਪ੍ਰਸਤ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾਉਣ ਜਾਂ ਉਸ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਵਰਗਾ ਰਿਸ਼ਤਾ (marriage-like relationship) ਬਣਾਉਣ ਨਾਲ ਸਰਪ੍ਰਸਤ ਨਹੀਂ ਬਣ ਜਾਂਦੇ। ਮਤਰੇਏ ਮਾਪੇ ਦੇ ਸਰਪ੍ਰਸਤ ਬਣਨ ਲਈ, ਜਾਂ ਤਾਂ ਬਾਕੀ ਸਰਪ੍ਰਸਤਾਂ ਨਾਲ ਸਮਝੌਤਾ ਹੋਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੋਵੇਗਾ, ਜਾਂ ਮਤਰੇਏ ਮਾਪੇ ਨੂੰ ਨਿਯਮਿਤ ਤੌਰ ’ਤੇ ਬੱਚੇ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਕਰਨੀ ਪਵੇਗੀ।
ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ ਲਈ ਅਰਜ਼ੀ
ਇੱਕ ਬੱਚੇ ਦੇ ਕਿੰਨੇ ਸਰਪ੍ਰਸਤ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਦੀ ਕੋਈ ਹੱਦ ਨਹੀਂ। ਪਰਿਵਾਰਕ ਕਾਨੂੰਨ ਐਕਟ ਦੀ ਧਾਰਾ 51 ਅਧੀਨ ਕੋਈ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀ ਬੱਚੇ ਦਾ ਸਰਪ੍ਰਸਤ ਬਣਨ ਲਈ ਅਰਜ਼ੀ ਦੇ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਅਰਜ਼ੀ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਪਰਿਵਾਰਕ ਨਿਯਮ (Supreme Court Family Rules) ਦੇ ਨਿਯਮ 15-2.1 ਜਾਂ ਸੂਬਾਈ ਅਦਾਲਤ (ਪਰਿਵਾਰਕ) ਨਿਯਮ (Provincial Court (Family) Rules) ਦੇ ਨਿਯਮ 18.1 ਅਨੁਸਾਰ ਅਦਾਲਤ ਨੂੰ ਇੱਕ ਹਲਫ਼ੀਆ ਬਿਆਨ (affidavit) ਦੇਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦੱਸਿਆ ਹੋਵੇ ਕਿ ਇਹ ਨਿਯੁਕਤੀ ਬੱਚੇ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹਿੱਤ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਹੋਵੇਗੀ। ਹਲਫ਼ੀਆ ਬਿਆਨ ਨਾਲ ਤਿੰਨ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਲਾਉਣੇ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹਨ: ਬੱਚਿਆਂ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿਕਾਸ ਮੰਤਰਾਲੇ (MCFD) ਦੇ ਬਾਲ-ਸੁਰੱਖਿਆ ਰਿਕਾਰਡ ਦੀ ਜਾਂਚ; ਸੁਰੱਖਿਆ ਹੁਕਮ ਰਜਿਸਟਰੀ (Protection Order Registry) ਦੀ ਜਾਂਚ; ਅਤੇ ਅਪਰਾਧਿਕ ਰਿਕਾਰਡ ਦੀ ਜਾਂਚ। ਹਲਫ਼ੀਆ ਬਿਆਨ ਅਤੇ ਨਾਲ ਲੱਗੇ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ਾਂ, ਦੋਵਾਂ ਲਈ ਸਖ਼ਤ ਸਮਾਂ-ਸੀਮਾਵਾਂ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨਾ
ਧਾਰਾ 51(1)(b) ਅਨੁਸਾਰ, ਅਦਾਲਤ ਅਰਜ਼ੀ ਮਿਲਣ ’ਤੇ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ ਖ਼ਤਮ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਅਦਾਲਤੀ ਫ਼ੈਸਲਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ ਸਿਰਫ਼ ਬਹੁਤ ਹੀ ਗੰਭੀਰ ਹਾਲਾਤ ਵਿੱਚ ਖ਼ਤਮ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਅਦਾਲਤ ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਪੁੱਛ ਸਕਦੀ ਹੈ ਕਿ ਕੀ ਮਾਪਿਆਂ ਵਾਲੀਆਂ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਦੀ ਵੰਡ ਰਾਹੀਂ ਉਸ ਮਾਪੇ ਦਾ ਸਰਪ੍ਰਸਤ ਬਣੇ ਰਹਿਣਾ ਅਜੇ ਵੀ ਬੱਚੇ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹਿੱਤ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਜੇ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ ਖ਼ਤਮ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾਣੀ ਚਾਹੀਦੀ। ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਮਾਪਾ ਸਰਪ੍ਰਸਤ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਮਾਪਿਆਂ ਵਾਲੀਆਂ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਬਾਲਗ਼ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਬੱਚੇ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ (contact) ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਵੇਖੋ D. v. D., 2013 BCPC 135, ਪੈਰੇ 23–24।
ਸਪੁਰਦਗੀ (custody) — ਪੁਰਾਣਾ ਸ਼ਬਦ
ਅਣਵਿਆਹੇ ਜੀਵਨ-ਸਾਥੀਆਂ ਲਈ, ਪਰਿਵਾਰਕ ਕਾਨੂੰਨ ਐਕਟ ਅਧੀਨ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਸਪੁਰਦਗੀ ਹੁਣ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ — ਇਸ ਦੀ ਥਾਂ ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ ਅਤੇ ਮਾਪਿਆਂ ਵਾਲੀਆਂ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਦੀ ਵੰਡ ਨੇ ਲੈ ਲਈ ਹੈ। ਵਿਆਹੁਤਾ ਜੀਵਨ-ਸਾਥੀਆਂ ਲਈ, ਤਲਾਕ ਐਕਟ (Divorce Act) ਦੀ ਧਾਰਾ 16 ਵਿੱਚ 1 ਮਾਰਚ 2021 ਤੱਕ “ਸਪੁਰਦਗੀ” (custody) ਸ਼ਬਦ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਇਸ ਨੂੰ ਉੱਥੇ ਵੀ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਤਲਾਕ ਐਕਟ ਹੁਣ “ਫ਼ੈਸਲੇ ਲੈਣ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ” (decision-making responsibility) ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਹੈ — ਭਾਵ ਬੱਚੇ ਦੀ ਭਲਾਈ ਬਾਰੇ ਅਹਿਮ ਫ਼ੈਸਲਿਆਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਿਹਤ, ਪੜ੍ਹਾਈ, ਸੱਭਿਆਚਾਰ, ਭਾਸ਼ਾ, ਧਰਮ ਅਤੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕਤਾ, ਅਤੇ ਪਾਠਕ੍ਰਮ ਤੋਂ ਬਾਹਰਲੀਆਂ ਅਹਿਮ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ (ਧਾਰਾ 2) — ਅਤੇ “ਪਾਲਣ-ਪੋਸ਼ਣ ਦੇ ਸਮੇਂ” (parenting time) ਦੀ। ਅਦਾਲਤ ਧਾਰਾ 16.1 ਅਧੀਨ ਇੱਕ “ਪਾਲਣ-ਪੋਸ਼ਣ ਹੁਕਮ” (parenting order) ਵਿੱਚ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਵੰਡਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਫ਼ੈਸਲੇ ਲੈਣ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਜੀਵਨ-ਸਾਥੀ ਨੂੰ ਜਾਂ ਦੋਵਾਂ ਜੀਵਨ-ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਜਾਂ ਦੋਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ (ਧਾਰਾ 16.3)। ਹਰ ਜੀਵਨ-ਸਾਥੀ ਬੱਚੇ ਦੇ ਦੂਜੇ ਜੀਵਨ-ਸਾਥੀ ਨਾਲ ਰਿਸ਼ਤੇ ਦਾ ਸਾਥ ਦੇਣ ਲਈ ਕਿੰਨਾ ਤਿਆਰ ਹੈ, ਇਹ ਉਹਨਾਂ ਗੱਲਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ ਅਦਾਲਤ ਤੋਲਦੀ ਹੈ (ਧਾਰਾ 16(3)(c))। ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਅਦਾਲਤ ਕੋਈ ਹੋਰ ਹੁਕਮ ਨਾ ਦੇਵੇ, ਜਿਸ ਵਿਅਕਤੀ ਕੋਲ ਤਬਦੀਲੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦਿੱਤੇ ਤਲਾਕ ਐਕਟ ਦੇ ਹੁਕਮ ਅਧੀਨ ਸਪੁਰਦਗੀ ਸੀ, ਉਸ ਕੋਲ ਪਾਲਣ-ਪੋਸ਼ਣ ਦਾ ਸਮਾਂ ਅਤੇ ਫ਼ੈਸਲੇ ਲੈਣ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ (ਧਾਰਾ 35.4)। ਵਿਆਹੁਤਾ ਜੀਵਨ-ਸਾਥੀਆਂ ਲਈ, ਤਲਾਕ ਐਕਟ ਅਧੀਨ ਪਾਲਣ-ਪੋਸ਼ਣ ਹੁਕਮ ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਥਾਂ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦਾ।